Kenevir “Sevgisinin” Altında Ne Var?

Kenevirden elde edilen ürünler, 2025 ve 2026 yıllarında yürürlüğe giren düzenlemelerle Türkiye’de ilk kez sistematik bir sağlık çerçevesine alındı. Tıbbi ürün, sağlık ürünü, destek ürünü ve kozmetik olmak üzere her kategori tanımlandı; ruhsat süreçleri belirlendi, dağıtım kanalları sınırlandırıldı. Bu yazıda bu konuyu ele almamızın nedeni bir eğilim değil, bu çerçevenin kendisidir.

Mesele artık “yasak mı, serbest mi?” sorusunun ötesinde, nasıl yönetildiğidir.

Kenevirin ilk kez M.Ö. 2700’de Çin İmparatoru Shen Nungtarafından yazılan farmakopede romatizma ve gut tedavisinde kullanıldığı birçok metinde anlatılır. Aslında Shennongefsanevi/mitolojik bir figürdür; buradaki M.Ö. 2700 tarihsel değil geleneksel bir atıftır. Ona atfedilen Shennong BencaoJing eseri çok sonra, yaklaşık M.S. 200 civarında (Han Hanedanı döneminde) derlenmiştir. Osmanlı tıp metinlerinde “esrar” adıyla ağrı kesici olarak kullanıldığı; liflerinden halat ve yelken bezi üretildiği kayıtlıdır.

20. yüzyıla gelindiğinde tablo değişir. 1961’de Birleşmiş Milletler Uyuşturucu Maddeler Hakkında Tek Sözleşme adlı çok taraflı bir antlaşmanın ürünü olarak keneviri en kısıtlayıcı kategorisine yani Tablo IV’e listeler. Aralık 2020’de ise bu tablodan çıkarılır; ancak Tablo I’dekiyeri korunmaya devam eder. Aslında tamamen aklamaktan öte sınıflandırma bir miktar yumuşatılmış olur. Oysa ne bitkide (isimlendirmelerde zaman zaman değişiklikler olsa da) ne de içeriğinde bir değişiklik olmuştur; değişen, bitkiye dair bilgi birikimi ve bu bilginin politikaya yansıma hızıdır.

Geçmişin yasaklarını bugünün perspektifinden mahkûm etmek kolaydır; ancak o dönemde analitik yöntemler henüz yeterince gelişmemiş, içerik ölçümü sınırlı kalmış ve yüksek tetrahidrokannabinol (THC) içeren ürünlerin etkileri tam olarak öngörülememiştir.

Kısıtlamaların araştırma süreçlerini yavaşlattığı söylenebilir; ancak çalışmalar bu dönemde tamamen durmamıştır. Raphael Mechoulam 1963’te CBD’nin yapısını, 1964’te ise THC’ninyapısını aydınlatmıştır. CBD’nin izolasyonu ise çok daha önce, 1940 yılında Roger Adams (ve bağımsız olarak Alexander Todd) tarafından gerçekleştirilmiştir. Ardından endokannabinoid sistem keşfedilmiştir: Kannabinoid tip 1 (CB1) reseptörleri ağırlıklı olarak beyin ve merkezi sinir sisteminde; CB2 reseptörleri ise başta bağışıklık sistemi olmak üzere beyinde de —özellikle mikroglia ve nöronlarda— bulunur. Vücudun bu moleküllere verdiği yanıtın nedenini anlamak zor değildir; çünkü vücut, kendi ürettiği endokannabinoidlerle zaten benzer bir sistemi işletmektedir. Yani yabancı bir maddeyle değil, tanıdık bir sinyalle karşılaşmaktadır. Bu keşif, keneviri “kontrol edilemeyen bir madde” olmaktan çıkarıp “anlaşılabilir bir sistem” olarak yeniden tanımlamanın önünü açmıştır.

Bugün gelinen noktada temel ayrım şudur: Kenevir tek bir kimyasal profile sahip değildir. Botanik olarak Cannabissativa L. tek bir tür olmakla birlikte, kimyasal bileşimine göre birbirinden oldukça farklı formlar sunar. Yüksek THC içeren formlar belirgin psikoaktif etki gösterirken, düşük THC ve yüksek CBD içeren formlar zihinsel etki oluşturmadan terapötik kullanım potansiyeli taşır. Türkiye’deki %0,3 THC sınırı da bu ayrımın mevzuattaki karşılığıdır. Üstelik etkinin yalnızca THC ya da CBD’ye indirgenemediği; terpenler ve flavonoidlerle oluşan sinerjinin, yani “entourage etkisi” olarak tanımlanan bütünleşik yanıtın, tek moleküllü yaklaşımın ötesinde bir karmaşıklığa işaret ettiği tartışılmaktadır.

Standardizasyon, tam da bu karmaşıklığı yönetilebilir kılmak için vardır. Her üründe aynı kimyasal profil, her dozda öngörülebilir etki ve her partide ölçülmüş, kayıt altına alınmış içerik hedeflenir. Türkiye’nin yeni düzenlemesi üretimi İyi Tarım ve Toplama Uygulamaları (GACP) standartlarına, işlemeyi ise İyi İmalat Uygulamaları (GMP) koşullarına bağlamakta; karekod sistemiyle tarladan eczaneye tam izlenebilirlik sağlamaktadır. Bu durum bürokratik görünebilir; oysa aslında bilimdeki gelişmelerin günlük pratiğe aktarılmış hâlidir.

Antik çağlardaki kenevir ile bugünün eczane rafındaki ürünaynı bitkiden gelir. Ancak biri gözleme ve sezgiye, diğeri ölçüme ve standarda dayanır. Dört bin yıllık bir bitkiyi bu şekilde değerlendirmeyi öğrenmemiz uzun sürmüştür. Çünkü bilim yavaş ama güvenli adımlarla ilerler.

Kenevir, bu sürecin yalnızca ilk sayfası olabilir; aynı soruları sormayı ve aynı standardı uygulamayı bekleyen başka bitkisel ürünler de sıradadır kim bilir!

Not: Yüz yılı aşkın süredir bu ülkede eczacılık fakültelerinde tıbbi bitkiler çalışılır, yazılır ve öğretilir. Bilinen ve en çok araştırılan flavonoidlerden biri olan “kersetin”in yerine, bilim alanında da genel sağlık sitelerinde ve popüler medyada yaygınlaşmış hali olan “kuersetin”, “kuversetin” ya da henüz karşılaşmadığım başka isimlerle kullanıldığını gördüğümde, bu alandaki bilgi birikiminin doğru ve tutarlı aktarılmasının ne kadar önemli olduğunu bir kez daha anlıyorum.